شنبه , دسامبر 3 2022
آخرین خبرها

جغرافیای بحران و مدیریت شهری

بازدیدها: 151

الگویابی استراتژیک مدیریت بحران در کلانشهر رشت با رویکرد پدافند غیر عامل

مدیریت بحران(Crisis management)، فرایندی شامل فعالیت های پیش بینی، پیشگیری و آماده سازی، تعیین ویژگی و واپایش، و بازسازی است و اولین گام در الگوی جامع مدیریت بحران، مرحله ی پیش بینی می باشد که قبل از وقوع غافلگیرانه بحران، به استقبال آن می رود. امروزه پیشگیری وقایع و مصون سازی انسان و سازه های انسانی در مقابل هر نوع بحرانی در شهرها یک اصل مهم در برنامه ریزی و مدیریت شهری محسوب می گردد و مدیران شهری می بایست از طریق اتخاذ راهبردهای پیشگیرانه مناسب، با رویکرد پدافند غیر عامل امنیت و سلامت شهروندان و بقاء سیستم شهری را تضمین نمایند.

پدافند غیر عامل(passive defence) به عنوان یک استراتژی پیشگیرانه و بازدارنده، براساس اصول هفتگانه (آموزش و فرهنگ- سامانه هشدار- مقاوم سازی- دسترسی ها- مکانیابی تجهیزات- ایجاد پناهگاه- استحکامات ضروری) در تلاقی و تلفیق با اصول مدیریت بحران (پیشگیری- آمادگی- واکنش- بازسازی) می تواند در ارائه ی یک الگوی بهینه در حوزه مدیریت شهری کارساز باشد و موجب کاهش آسیب پذیری نیروی انسانی، ساختمانها، تاسیسات، تجهیزات، اسناد و شریانهای شهری در برابر بحران هایی با منشاء طبیعی و یا انسانی گردد.
در واقع، اقدامات زیرساختی، مدیریتی و ساختاری پدافندغیرعامل در حوزه مدیریت بحران های شهری، ارتقاء دهنده و تسهیل کننده مدیریت شهری مدرن می باشد.

کلانشهر رشت به عنوان بزرگترین هسته و کانون تراکم جمعیتی استان گیلان، بیشترین میزان نیروی انسانی، سرمایه گذاری، زیرساختهای حیاتی و اقتصاد شهری را در خود جای داده است و به علت تمرکز بیش از حد، معابر باریک، جانمایی غیراصولی برخی کاربری ها بخصوص کاربری های خطرآفرین، عدم رعایت استانداردهای دسترسی (تناسب ابنیه و معابر) وجود پل های متعدد (اعم از پل های روگذر و پل های زیرگذر و پل های رودخانه ای)، رعایت نکردن حریم رودخانه ها، توجه ناچیز به عناصر اقلیمی نظیر بادهای غالب و تاثیر نزولات جوی در ساخت و سازها، رعایت نکردن فواصل دسترسی متوازن و استاندارد در پراکنش مراکز امداد و نجات مثل بیمارستانها، ایستگاههای آتش نشانی و … ، این شهر را در معرض آسیب های فراوانی قرار داده است که می تواند در مواقع بحران، زندگی شهروندان را با مشکلات جدی مواجه نماید بنابراین، به منظور اجتناب از بحران های محتمل ناشی از عوامل مذکور، اتخاذ تدابیر مناسب در قالب طرح های مدیریت شهری رشت با رعایت اصول پدافند غیر عامل، ضروری است.

در این راستا با بررسی سوابق بحران های رخ داده در رشت، عمده ترین مخاطرات و تهدیدات طبیعی و انسانی که حیات شهری شهر رشت را تحت تاثیر قرار می دهد شامل ۶ آیتم اصلی است که به عنوان سناریوهای بحران رشت مطرح می باشند. زمین لرزه، برف، سیل، آتش سوزی، اغتشاشات شهری، جنگ.

-محدوده های آسیب پذیر شهر رشت:

در یک بررسی میدانی و با مطالعه نقشه های موجود با در نظر گرفتن سوابق اثر سناریوهای بحران، خطرپذیری نقاط مختلف شهر رشت و شعاع تخریب و شدت اثرگذاری، محدوده های آسیب پذیر به شرح زیر مشخص گردید:

۱- محدوده های تراکم انسانی؛
از سمت شمال شهر به سمت جنوب تعداد ساکنان در قطعات شهری افزایش می یابد یا به عبارتی تراکم انسانی قطعات شهری بالا می رود. بنابراین در صورت بروز اتفاقات فراگیر در کل شهر، نواحی جنوبی شهر آسیب پذیرتر خواهند بود.

۲- محدوده تراکم بافتی؛
بافت قدیمی و سنتی شهر رشت با معابر تنگ و باریک و خیابانهای شلوغ در بخش میانی شهر قرار دارد و پیرامون آن را بافت مسکونی با تراکم متوسط احاطه کرده است و نقاط مسکونی با تراکم بالا به صورت قله هایی در میان تراکم متوسط نمایان است. نقاط مسکونی با تراکم پایین تقریباً حوالی حاشیه شهر استقرار یافته است که به نوعی گسترش تاریخی شهر را نشان می دهد.

بافت های جدید پیرامون بافت قدیمی شهر به وجود آمده اند و با انشعاب از مرکز شهر، مدل ستاره ای ناموزون به الگوی شهر رشت بخشیده است. و از آنجاییکه معابر اصلی به مرکز ختم می شوند هرگونه حادثه احتمالی سبب بسته شدن معابر خواهد شد.

۳- جایگاه های سوخت رسانی؛
اکثر جایگاههای گاز و تعدادی پمپ بنزین در چندسال اخیر درشهر رشت احداث شده اند که در مغایرت با اصول پدافند غیر عامل و به مانند بمب های بالقوه در قلب شهر محسوب می شوند و هنگام حملات هوایی و آتش سوزی ها بسیار خطرناک و بحران آفرین خواهند بود.
مطابق اصول شهرسازی مدرن، با افزایش جمعیت شهری و بالا رفتن تراکم انسانی و فعالیت ها، مراکز خطر آفرین به سمت خارج شهر هدایت می شوند.

۴- محدوده حاشیه رودخانه؛
شهر رشت دو رودخانه اصلی دارد که از سمت جنوب شرقی به سمت شمال غربی در جریانند که قسمت های زیادی از حریم رودخانه ها در اشغال خانه های غیررسمی و قدیمی است و هنوز آزاد سازی نشده که مخاطرات زیست محیطی و بهداشتی و خطر سیل و طغیان را در پی دارد.

۵- محدوده مجاور گسل؛
گسل رشت که جهت آن شرقی- غربی و از نوع راستالغز و تثبیت شده است بصورت تقریبی از وسط شهر عبور می کند.

۶- محدوده پیرامون پل ها؛
در سطح شهر رشت مجموعاً ۲۲ عرشه پل وجود دارد که ۶ عرشه آن غیرهمسطح و ۱۶ عرشه آن رودخانه ای هستند. این پل ها ممکن است تحت تاثیر تهدیدهای متفاوتی نظیر بمب گذاری، بمب بارانهای هوایی، فرسودگی، نشست زمین، سقوط انسان و اتومبیل و… قرار داشته باشند.

۷- محدوده تاسیسات و زیرساختهای شهری(برق، گاز و…)
۸- مراکز رسانه ای و سیاسی؛
این مراکز مثل استانداری، فرمانداری و سازمانهای دولتی زمان وقوع بحران در کانون توجه قرار دارند. و از نظر تهدیدات داخلی و خارجی و طبیعی و انسانی از نقاط آسیب پذیر محسوب می گردند.

سوال اصلی که در اینجا می توان مطرح کرد این است که جهت ارائه ی یک الگوی استراتژیک، و بهبود وضعیت موجود چه راهبردهایی می تواند برای برنامه ریزی مدیریت بحران کلانشهر رشت با رویکرد پدافند غیر عامل مناسب باشد؟

قبل از ارائه ی هر نوع استراتژی یا برنامه ای شناسایی و مطالعه محیط داخلی و خارجی محدوده مورد مطالعه الزامی است.
در این مطالعه پیمایشی، در ارتباط با مدیریت بحران های شهر رشت (برگزاری آموزش های اولیه در تعدادی از ادارات و مدارس – انجام چند مانور زلزله در مدارس) به عنوان نقاط قوت، (عدم هماهنگی و نبود مدل جامع در برنامه ها و تمهیدات مدیریت بحرانها- مکانیابی سنتی اماکن امداد و نجات و بیمارستانها) به عنوان نقاط ضعف، (موقعیت ارتباطی مناسب شهر رشت و استان جهت استفاده در شرایط بحرانی- وجود نیروی انسانی متخصص و تحصیل کرده در امور برنامه ریزی و مدیریت شهری) به عنوان فرصتها، و (مهاجرت از روستاها به شهر رشت- تراکم نامتوازن جمعیت در فضای شهری- وجود بافت سنتی و شبکه راههای باریک- مکان گزینی نامناسب پمپ بنزین ها و تمرکز برخی مراکز CNG در مجاورت شریانهای اصلی- وجود گسل- عدم واپایش حریم رودخانه های شهری) به عنوان مهمترین تهدیدات مطرح هستند.

باتوجه به یافته های تحقیق، منطق تکنیک DEMATEL گویای این است که تهدیدها و ضعف های موجود در سیستم، تاثیر گذار ترین عامل در انتخاب استراتژی برای بهبود آن می باشد. لذا در بررسی که با استفاده از تکنیک MCDM

(Multy Criteria Decision Making)
صورت گرفت براساس نتایج حاصله از محاسبات DANP، “عدم هماهنگی و نبود مدل جامع در برنامه ها و تمهیدات مدیریت بحرانها” با کسب بیشترین امتیاز و اهمیت وزنی به عنوان اثرگذارترین مولفه در انتخاب استراتژی مدلینگ مدیریت بحران شهر رشت می باشد. همچنین از پیوند عوامل قوت، ضعف، فرصت و تهدید محیط، ۸ استراتژی جهت برنامه ریزی استراتژیک در خصوص مدیریت بحران های محدوده مورد مطالعه، تدوین گردید که به ترتیب اولویت بندی انجام شده براساس نتایج پرسشنامه و وزن و ضریب اهمیت آنها با کمک تکنیک WIKOR عبارتند از:

۱- طرح جامع ایمن سازی شهر ۲- آمایش سیستماتیک براساس اصول پدافند غیر عامل ۳- گسترش و تجهیز سامانه های پایش محیطی ۴- توسعه پایدار و متوازن شهری ۵- راهبرد مدیریت محله محور ۶- راهبرد حفاظتی – امنیتی ۷- چند هسته ای سازی نقشه شهر ۸- ساماندهی فضایی- کالبدی بر اساس اصول پدافند غیر عامل.

این رتبه بندی نشان دهنده این است که در برنامه ریزی جهت مدیریت بحران های شهری رشت برای پوشش دادن ضعف های موجود با بهره گیری از نقاط قوت و همچنین رفع تهدیدات با بهره گیری از فرصت ها برحسب اولویت استراتژی ها می بایست توجه بیشتری به استراتژی اول به عنوان یک استراتژی تهاجمی گردد.

از دیدگاه نگرش سیستمی، مکانیسم مدیریت شهری در ارتباط با موضوعات مختلف در یک هم آوایی و هماهنگی با تمامی ارکان و دستگاههای مرتبط با امور شهری باید در اجرای استراتژی های عملیاتی به شکلی منسجم عمل نماید.
در این خصوص، تشریح وظایف و مسئولیت ها در هریک از سازمانها و نهادهای ذی ربط، ارتباط بین بخشی سازمانها و همچنین ارزیابی سازوکار سیستم موجب تسهیل در امر مدیریت بحران می گردد.

دکتر شهریار نصرتی، پژوهشگر و مدرس دانشگاه
*جهت مطالعه بیشتر مراجعه شود به:
مجله علمی – پژوهشی مدیریت بحران، چاپ دانشگاه صنعتی مالک اشتر، شماره هفتم، بهار و تابستان ۱۳۹۴، مقاله پژوهشی تحت عنوان:
” برنامه ریزی مدیریت بحران در حوزه مدیریت شهری با رویکرد پدافند غیر عامل با استفاده از روش SWOT و MCDN ؛ مطالعه موردی: کلانشهر رشت” نویسنده: شهریار نصرتی